Epizod Napoleona

Napoleon zamiast zwrócić Winną Górę prawowitemu właścicielowi, darował ją generałowi Henrykowi Dąbrowskiemu. Generał Henryk Dąbrowski (1755-1818), uczestnik powstania kościuszkowskiego, twórca Legionów, uczestnik wojen napoleońskich, jeden z najpopularniejszych polskich bohaterów narodowych, w Winnej Górze spędził swe ostatnie lata, tu zmarł i tu, w kościele św. Michała, został pochowany. Kolejnym właścicielem Winnej Góry był syn generała Bronisław Dąbrowski (1815-1880), więziony w Berlinie, uczestnik Wiosny Ludów. Wziął udział w bitwach pod Miłosławiem i Wrześnią, organizował pomoc dla powstania styczniowego. Najściślej z miejscowością związana była córka generała – Bogusława Mańkowska (1814-1890), żona Teodora Mańkowskiego, opiekunka emigrantów w Dreźnie w 1832 roku, pamiętnikarka. Pochowana została w Winnej Górze.

Nazwa miejscowości

Miejscowość wzięła nazwę od wcale nierzadkich w dawnej Polsce winnic, tu znajdujących się jeszcze w 1893 roku. Winnice, inaczej zwane Winogradami, zanikły w Polsce, dopiero gdy poprawa warunków komunikacyjnych pozwoliła Polakom pić wyprodukowane w cieplejszym klimacie i sprowadzane do kraju lepsze i mniej cierpkie wino węgierskie. W dokumentach Winna Góra, pod nazwą Vineus Mons, występuje od roku 1246, kiedy to książę Bolesław nadał ją biskupowi Boguchwałowi. W 1331 roku wieś spustoszyli Krzyżacy. W XVI wieku były tu dwie karczmy, a obowiązkiem jednego z karczmarzy było… roznoszenie listów. Kasata majątków kościelnych przeprowadzona przez rząd pruski po trzecim rozbiorze w 1796 roku odebrała miejscowość Kościołowi po pięciuset latach od jej nadania. Winna Góra stała się własnością skarbu pruskiego. W ten oto sposób wiek oświecenia, zanim zaowocował rewolucją francuską, a w konsekwencji przeszło sto lat późniejszą rewolucją 1917 roku, zanim zaowocował gilotyną, która królom ścinała głowy i obalała królestwa, walcząc z Tradycją, Bogiem i Kościołem, dał królom i cesarzom -swoim pierwszym, wiernym wyznawcom -argumenty, by odbierać Kościołowi jego dobra.

Charakterystyka pałacu

Portyk kolumnowy, wysoki łamany dach polski, podobnie jak rozmieszczenie na parterze pokoi reprezentacyjnych, otwartych na otaczającą naturę to właśnie jego cechy charakterystyczne. Skodyfikowany przez księcia Zygmunta Czartoryskiego w jego pracy O stylu krajowym w budownictwie wiejskim z 1896 roku, stał się reakcją na antypolską politykę pruską wyrażającą się zarówno popieraniem osadnictwa niemieckiego, jak i kolejnymi ustawami skierowanymi przeciwko własności polskiej, czego apogeum była haniebna ustawa wywłaszczeniowa z 1912 roku. Kostium narodowy stał się również wyrazem konsolidacji społeczeństwa polskiego i obrony polskości. W podobnym duchu i formie powstały w Wielkopolsce dwory między innymi w Piotrowie, Dłoni, Skoraszewicach i Bieganowie. Jednak najpiękniejszym z nich jest chyba Winna Góra.

Winna Góra

Bardzo ładna, jedna z najładniejszych w Wielkopolsce rezydencji wiejskich, wzniesiona w 1910 roku w stylu polskim przez architekta Stanisława Boreckiego dla Henryka Mańkowskiego na miejscu klasycystycznego dworu z 1770 roku. Majestatyczna rezydencja, malowniczo usytuowana na niewielkim wzniesieniu na osi drogi prowadzącej ze Środy, nakryta wysokim łamanym polskim dachem, w którym ukryto mieszkalne piętro. Wrażenie monumentalności dworu, czy raczej pałacu, potęguje czterokolumnowy portyk wysunięty przed linię fasady. Strona ogrodowa otrzymała formę neobarokową. Więcej tu dekoracji i detalu architektonicznego ożywiającego elewację. Nawiązania do budownictwa rezydencjonalnego czasów saskich oraz epoki klasycyzmu to zjawisko charakterystyczne dla pierwszego dziesięciolecia XX wieku. Pojawił się wtedy tak zwany styl krajowy, nazywany też kostiumem narodowym bądź polskim.

Swarzędz

Dwór z samego końca XIX wieku, parterowy, z mieszkalnym poddaszem w dwuspadowym dachu, ze środkową częścią nieco wyższą, zryzalitowaną i nakrytą również dachem dwuspadowym. Wejście w bocznej elewacji.
Swarzędz jest wzmiankowany w dokumentach co najmniej od 1366 roku. W XV i XVI wieku własność Górków, następnie Czarnkowskich, po nich Grudzińskich. W 1621 roku Zygmunt Grudziński, zezwolił na osiedlanie się żydów i nadał im liczne przywileje. Na początku: VIII wieku Swarzędz należał do Garczyńskich, a w latach 1714-1791 do Koźmińkich. W latach 1791-1795 dobra ziemskie i miasto Swarzędz były własnością bankiera poznańskiego Jana Kluga, a następnie wykupione przez rząd pruski stały się ośrodkiem domeny rządowej, na którą kladały się dobra skonfiskowane Kościołowi, klasztorom i dobra starościńskie lozrzucone w powiecie poznańskim. Później dobra ziemskie Swarzędz przeszły w niemieckie ręce prywatne i aż do drugiej wojny światowej należały do zamożnej niemieckiej rodziny ziemiańskiej Hoffmeyerów. W 1939 roku majątek Swarzędz należał do spadkobierców po Niemcu Hoffmeyeize i w 1926 roku liczył 310 hektarów.